El pergamino más antiguo de la Biblioteca Nacional, referente al monasterio de San Millán

(Papeles varios en fol. C. 36, núm. 8)

Julián Paz Espeso

REGALE PRIVILEGIVM A REGE GARSEA SANCIONIS MONASTERIO, SANCTI EMILIANI CONCESSVM. nomine sancte et indiuidue trinitatis per non finienda secula regnantis. Ego Garrea Sancionis gratia Dei hispaniarum rex humillimus et omnium seruorum Dei famulus una cum genitrice mea Tota regina diuina opitulante clemencia et annuentibus et cooperantibus omnibus regni / nostri episcopis et primatibus et uniuersis nobilibus atque ignobilibus facio et confirmo auctoritatem tutelam hac municionem regalis priuilegii monasterio Sancti Emiliani et uenerandis altaribus atque memoriis eiusdem loci videlicet sancte marie semper uirginis et dei ac domini nostri Iesu Cristi intemerate et gloriose genitricis et sancti Michaelis arcangeli et sanctorum apostolorum Petri et Pauli sanctique Andreae apostoli et beatissimi / Martini episcopi et insuper omnibus sanctis quorum ueneranda commemoracio indesinenter fit in eodem loco cotidiano scilicet nocturno ac diurno diuino officio quod priuilegium regia et pontificali auctoritate ideo roborare uolui ut successoribus nostris omnis tollatur possibilitas priuilegium uiolandi quatinus   —240→   beati Emiliani et prefatorum sanctorum intercessione quibus honorem et oblacionem deuote donacionis / exibemus de nostra terrena hereditate ualeamus hereditatem accipere in celestis regionis hereditate et penas reprobi debitas euadentes omnium bonorum electorum mereamur esse consortes; Quod testamentum regie et pontificalis donacionis factum est in presencia domini Gomessani abbatis et tocius sibi svbdite congregacionis; ut ergo nostrum privilegium firmum et stabile permaneat in perpetuum: In eodem / monasterio omnibus regibus michi in regno succedentibus hoc notum facio et hanc confirmacionem hae defensionem eidem monasterii concedo et eciam regali et pontificali auctoritate confirmo ut nunquam monasterium beati Emiliani alicui episcopo uel principi aut seculari uel ecclesiastice persone in potestate seu dicione vel dominio subdatur sed semper maneat regale et liberum solummodo imperio et or/dinacione sui proprii abbatis subditum, quod donatiuum regium pro incolomitate gentis et patrie et pro salute cristianorum uiuorum hac requie fidelium defunctorum stabile maneat in perpetuum amen. Si quis igitur hanc nostram donacionem siue de successoribus nostris vegibus uel quibuscumque nostris heredibus uel cuiuscumque alius condicionis hominibus seruauerit uel augmentauerit in presenti seculo consequatur / graciam dei et benedictionem et in futuro seculo eternam retribucionem amen; Qui autem temerario ausu violare presumpserit et atiquid de nostra donacione vel concessione subtrahere voluerit maledictionem quam meretur a deo recipiat et cum maledictis transgressoribus penas eternas recipiat; Et insuper, donacione nostra firma permanente, publico fisco decem auri talenta persolvat; / Et quod uoluit auferre dupplo monasterio restituat et donacio nostra inuiolata permaneat. hanc donacionem fecimus et confirmauimus gracia dosis in die consecracionis ecclesiae beati Emiliani. ego tandem Mirus episcopus testis: et ego Bibas episcopus testis: et ego Oriolus episcopus testis: Et hanc donationem uel confirmacionem regis laudantes et ea que ad propietatem pontificalem pertinere / noscuntur cum assensu omnium clericorum nostrorum in eisdem uillis concedimus; Gomessanus abbas, testis testis: Et Maurellus abbas, testis testis: Didacus comes, testis testis: Gundissalvus comes, testis   —241→   testis: Ranimirus comes, testis testis: Furtunius dux, testis testis. Facta carta donacionis uel confirmacionis in era d. cccc.ª lx.ª vij.ª II. idus Marci. Regnante me in Pampilona et Naiaera cum / genitrice mea Tota regina; Hoe eciam addimus solucionem uel condicionem regia auctoritate ut de successoribus nostris regibus uel quibuscumque nostris gentibus nobiles iuste se promiserit propium corpus ad sepeliendum in cimiterium huic monasterio a nullis sit proiciendum aut euellendum qui auctoritate pontificum solucionem anime desiderat ut cum beati Emiliani in paradi / so partem habeat; hec script[ur]a firmiter permaneat.

IN NOMINE PATRIS ET FILII ET SPIRITVS SANCTI QUOD NVMEN INDIVISIBILE ET ETERNUM IN SECVLA SECVLORUM PERMANET TRINE ET UNE DEITATI. Eg Sancius Rex hispaniarum gratia spiritus sancti infundente placuit animo meo ut sicut dono superne pietatis et non meo merito obtinueram apicem regie dignitatis / sic ea adiuuante amplificarem intra fines regni michi a deo concessi religionem Cristianitatis. Cuius religionis institucionem dum salua catolica fide diversam esse cognouissem statui apud me diligenter perquirere illius perfectionem; in quo opere dum uigilauti studio laborarem, didici referentibus eruditissimis doctoribus monasticum ordinem esse eximium hac principem qua summa / religione nostro tempore nostra patria pene erat extranea; Dum ergo huiusmodi sollicitudo assidue mentem meam inquietaret nec ullius securitatis ocium daret, subuenit divina pietas mei contriti animi aflictioni et innotuit bonorum hac ueridicorum uirorum dictis beatum Emilianum quondam in partibus nostris sequacem hac doctorem atque ministrum fuisse huius sacratissimi monastici / ordinis. Hoc igitur uerissime comperto magno sum exhilaratus gaudio et coniuncto michi Sancio uenerabili nagaerensi episcopo hac multorum meorum optimatum nobilissimo cuneo sanetissimi viri Emiliani ecclesia qua adhuc uili sepulcro detinebatur adii, et diuinitus cuidam religiosissimo uiro ostensa reuelacione hac perpacta triduani ieiunii afflictione honore quo dignus erat uenerabile corpus / eius per manus religiosorum monachorum hac   —242→   clericorum de tumulo in quo primum fuerat reconditum in loculo arche sibi a me preparate diligenter est translatum. Hac igitur beati uiri corporis translacione facta hac sequente multorum miraculorum efficacia, multi enim sunt eodem tempore sanati diversorum infirmitatum incomoditate aflicti: placuit michi suggerente clero hac populo ut in eadem [ecclesia] / que retinebat membra beati uiri quondam monachi monasticum ordinem diligenti industria constituerem et necessaria quibus sub abbatis imperio regulariter uiuere hac degere posset tribuerem, quod sollicite cooperante dompno Sancio supra memorato pontifice et omnibus nobilibus patrie nostre studui facere ea uidelicet stabilis racionis confirmacione ut secundum regulam sancti benedicti sit / ... ipsa congregacione, id est ut obeunte abbate alienigene congregacionis pastori uiolenter illi congregacioni non superponatur sed ut iustum est communi electione fratrum eciam si ultimus fuerit in ordine congregacionis eligatur et ab episcopo diocesis si catholicus fuerit et sine precio eum ordinare uoluerit consecretur; obstantibus his causis ordinacio abbatis sit in arbitrio et consideracione / [Hoc eti]am testificans interdico omnibus successoribus meis auctoritate dei omnipotentis ut nequaquam alieno dominio nisi regio eadem congregacio subdatur nec ab aliqua persona seculari siue ecclesiastica nisi secundum sacros canones hac decreta sanctorum patrum iudicetvr aut aliquo servivio prematur nec aliquis episcoporum ab eorum monasteriis parrochii uel uillis primitiua uel tercias requirat sed quod decretum est /........................... papa romano et a Sancto Isidoro ispalensi metropolitano episcopo et a uenerauili papa Simacho hoc requirat et habeat extraque nichil sine voluntate abbatis fratrum requirere presummat. De qua causa quanuis sint per plurime sanctorum patrum sentencie, tamen ne quis se excusset de ignorancia, prefatorum sanctorum patrum sentencias dignum duximus huic nostro priuilegio regali auctoritate monasterio sancti emiliani concesso inserere, EX DECRETIS SIMACHI PAPE [omnibus interdi]cimus ne de parrochianis aecclesiis ad hedificacionem abbaciarum collatis quelibet persona erigat aliquos usus quia solummodo relicte sunt monachis et pauperibus; itaque iuvante superna maiestate translato beati Emiliani   —243→   corpore atque ordinata ut optaneram ...regulari congregacione et electo atque consecrato super eum abbate Ferrucio nomine uiro conuersacionis santissime pontificali consecracione; ad usus dei seruorum ibi deo seruiencium placuit mi et omnibus primatibus mei regni possessionem unius uille quae vocatur matrice cum omnibus reditibus ad se pertinentibus perpetuo possidendam cum omni ingenuitate tradere / [subdens perpetuæ maledic]tioni omnes uiolalores mee spontanee donacionis; Hoc eciam placuit mi addere regia et eciam pontificali auctoritate ut quicumque ingenuus uel serrrus uel cuiuscumque condicionis homo aliquam possessionem pro dei et beati Emiliani amore huic monasterio uoluerit donare, hec oblacio sit confirmata regia auctoritate fulta [omni ingenuitate et libera omni] seruitute nec requiratur uel erigatur ab ea aliquot seruicium ab ullo uiuente aliqua magna uel parua occasione. Huic regie donacioni interfuerunt episcopi Iulianus aucensis et Monnius alabensis et Mancius oscensis et Sancius nagerensis; Nos ergo episcopi qui translacioni corporis beati Emiliani cum supra dicto / ........ [præsentes fuimus deuotam obla]cionem regis laudavimus et pontificali auctoritate corroboravimus et unusquisque nostrum cum comuni assensu clericorum nostrorum partes nostras de ecclesiis nostre diocesis beato Emiliano datis uel dandis concedimus. Qui ergo huic regie donacioni et pontificali presumpserit resistere iudicamus eum omnino / ....................................... it digna satisfactione: Facta carta donacionis uel confirmacionis era 1.ª, LX.ª VIII.ª idibus aprilis. Regnante Sancio rege in Nagera et in Castella et in Legione; Sancius episcopus confirmat. Iulianus episcopus confirmat. Munnius episcopus confirmat. Mancius episcopus confirmat. Comite Monnio Gundissalvez confirmat. Sancius Furthum Sangez confirmat / .................. nes. confirmat... Furtum Oroiz confirmat. Sancius Galindus Ennecones confirmat.

NOMINE SANCTE ET INDIVIDVE TRINITATIS: Patris et Filii et Spiritus Sancti / [Ego Sanctius, licet indignus, Pampilonensis Episcopus] et eggo Gomessanus calagurritanus   —244→   simul et Castelle uetule episcopus et ego Garsea Alabensis episcopus unanimitate fraterne caritatis et amore sinceritatis ob iussionem Garsee regis filii Sancti nobilissimi hispaniarum regis convenimus ad monasterium Sancti Emiliani presbiteri / [ubi de antiquo cœnobio ad nouum illi praeparatum] corpus eius a nobis est translatum; unde providimus tam nobis quam regi ad honorem sacri corporis aliquid addere obsequii¹..................

Ego igitur Garsea Rex, et simul mecum Stephania Regina, concedimus terminum illum salti, quod inter monasterium et antiquum fluuium discurrentem iacere videtur, et a fine inferiori ipsius sernæ, quæ est sub Ecclesia sancti Gregorii usque ad locum iunctionis duorum fluuiorum, id est, cardinis, et eum qui ex Pazongis venit, et per illum Pazongensem fluuium usque ad initium illius riuuli, qui ad domum Villænouæ aquam ducit, et per currentia ipsius riuuli, usque ad defessam antiquam terminum infra totum cum omni integritate sancto Dei altario, et beato Æmiliano deseruire semper præcipimus, et ne ab aliquo successore nostro irritum fiat, ex parte Dei interdicimus, sed monachi ipsius loci habeant potestatem in ipso termino quod facere voluerint. Nos vero tres prædicti Pontifices deuotam oblationem Regis videntes, similiter cum ipsius Regis auxilio, et cum omnium clericorum nostrorum affirmatione, placuit nobis talem oblationem Deo et beato Æmiliano facere; manifeste comperimus præteritis temporibus nullum Episcoporum prædecessorum nostrorum in ecclesijs, vel parochijs monasterio beati Æmiliani collatis, primitiua, vel tertias requississe, vel accepisse, quod nos cum omnibus Clericis nostris laudamus et Pontificali autoritate confirmamus, et ne aliquis successorum nostrorum aliqua occasione, vel iniqua præsumptione, ab ecclesijs, vel parrochijs beato Æmiliano datis, vel dandis, et intra fines Episcopatuum nostrorum primitiua, vel tertias exigat, interdicimus, sed hoc tantum   —245→   sibi in monasterio vendicent Sacerdotes, quod præcipiunt canones, id est, monachos ad conuersationem sanctam præmonere. Abbates diuina officia instituere, atque extra regulam facta corrigere. Quod si aliquis in ecclesijs huius monasterij canonibus interdictum facere præsumpserint, aut usurpare quidpiam de monasterij rebus præsumpserint, non deerit ab illis sententia excomunicationis, qui se noluerunt substrahere, ab illicitis. Hæc scripta ego Garsea Rex, cum tribus Episcopis stabiliuimus et confirmamus, præsente domino Gundisaluo abbate et omni congregatione, quatenus beati Æmiliani confessoris Christi egregij intercessione, mereamur in præsenti sæculo fælices viuere, et in futuro ad sempiterna gaudia peruenire. Amen. Facta charta donationis, et confirmationis sub era M L XI, quarto kalendas Iunij, regnante Rege Garsea in Pampilona, et in Naiara, et in Alaba, et in Castella vetula, usque fluuium, qui vocatur Alançone, et Germano suo Ferdinando Rege regnante et in Castella et in Legione. Senior Fortun Sanchez, confirmat. Senior Sanctio Portunionis, conf. Senior Fortun Lopez, conf. Comite Munio Munnioz, conf. Senior Lope Fortunionis, conf. Comite Eneco Lopez, conf. Senior Arzenarij Garrociz, conf. Senior Ramiri Sanchiz. Abertus Grammaticus scriba.

(Al dorso:)

Carta como toma el Rey en su guarda e encomienda el monasterio.

(En letra cursiva:) y merced de Madrid y de la merced que fecieron los IIII obispos que estubieron a la traslación del glorioso Sant Millán. El Rey Don García.- Cajón VI.

(Documento en pergamino, de 556 mm. de largo, por 170 de ancho. De hermosa letra galicana del siglo XII, falto del extremo inferior izquierdo.)

Madrid, 28 de Febrero de 1890.